Αρχαιολογικές ανασκαφές στο Λιμένα της Θάσου

Νεκρόπολη

Παρουσιάστηκαν φέτος στο ετήσιο Επιστημονικό Συνέδριο ‘Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη’ στη Θεσσαλονίκη τα προκαταρκτικά συμπεράσματα για τη σωστική ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε ο καλοκαίρι του 2004 από την ΙΗ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στη νεκρόπολη της Αρχαίας Θάσου.

Η παρουσίαση των ευρημάτων έγινε από τους επιμελητές αρχαιοτήτων της Εφορείας Δρ. Στρατή Παπαδόπουλο και Δρ. Μαρίνα Σγούρου και τους συνεργάτες τους, Βασιλική Παπαλαζάρου και Σοφία Τσουτσούμπεη.
Παρουσιάζουμε συνοπτικά τα βασικά σημεία της ανακοίνωσης:

Θάνατος

H επέκταση του σύγχρονου οικισμού του Λιμένα έξω από τα τείχη της αρχαίας πόλης, έχει εντατικοποιήσει την ανασκαφική έρευνα, με αποτέλεσμα την αποκάλυψη ολοένα και περισσότερων τμημάτων της αρχαίας νεκρόπολης. Σε αντίθεση με το νοτιοδυτικό νεκροταφείο, αυτό της παράλιας ζώνης που εκτεινόταν δυτικά της αρχαίας πόλης είχε μόνο σποραδικά ερευνηθεί. Ένα τμήμα του ήρθε στο φως το 2004, στο οικόπεδο Απόστολου Μυρώνη, όπου ανασκάφηκαν συνολικά 150 τάφοι αντιπροσωπευτικοί όλων των περιόδων από τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. μέχρι και τους αυτοκρατορικούς ρωμαϊκούς χρόνους (2ος αιώνας μ.Χ.).
Οι πρωϊμότεροι τάφοι, του 4ου και 3ου αιώνα π.Χ. είναι κυρίως κιβωτιόσχημοι με πλευρές επενδεδυμένες με μαρμαρόπλακες ή λιθόκτιστες. Εντοπίστηκαν όμως και έξι πρωτογενείς καύσεις μέσα σε πλινθόκτιστους τάφους και μια δευτερογενής καύση σε πήλινη τεφροδόχο υδρία μέσα σε μαρμάρινη θήκη. Οι ταφικές συστάδες που χρονολογούνται από το 2ο αιώνα π.Χ. μέχρι και τον 2ο αιώνα μ.Χ. αποτελούνται από κεραμοσκεπείς ή χτιστούς κιβωτιόσχημους τάφους και ελεύθερες ταφές, όπου ο ενταφιασμός γινόταν μέσα σε ξύλινα φέρετρα.
Συνηθέστερο κεραμικό κτέρισμα είναι τον 4ο αιώνα τα αρυβαλλοειδή λυκήθια, το 2ου αιώνα π.Χ. οι πήλινες δακρυδόχοι, ενώ στα αυτοκρατορικά χρόνια τα γυάλινα μυροδοχεία. Σπανιότερη είναι η κτέριση με αγγεία συμποσίου: σκύφοι τοπικών αλλά και εργαστηρίων της Ιωνίας, λάγηνοι, κάνθαροι και κούπες.

Ειδώλεια

Είναι μεγάλος ο αριθμός των αυτόνομων παιδικών ταφών. Αντιπροσωπεύουν περίπου το 1/3 του συνολικού πληθυσμού των ενταφιασμένων. Αρκετοί από τους τάφους παιδιών ήταν πλούσια κτερισμένοι. Τα νεαρά κορίτσια ενταφιάζονταν τον 4ο αιώνα π.Χ. με χρυσά, αργυρά, χάλκινα ή οστέϊνα κοσμήματα, ντυμένα με ρούχα κατάκοσμα με χρυσά ελάσματα και στολίδια. Μια ταφή κοριτσιού σε απλό κιβωτιόσχημο τάφο περιείχε χρυσά και αργυρά κοσμήματα και ειδώλια γυναικείων μορφών. Σε μια άλλη, η νεαρή κοπέλα ενταφιάστηκε φορώντας χρυσά λεμβοειδή ενώτια διακοσμημένα με συρμάτινες έλικες και κοκκιδωτή διακόσμηση, περιδέραιο με χρυσές χάνδρες, χρυσό δακτυλίδι και ασημένια βραχιόλια. Είχε στα μαλλιά χάλκινους σφηκωτήρες. Στο ένδυμα της ήταν ραμμένοι ρόδακες, ανθέμιο και κροσσωτά κοσμήματα από λεπτό έλασμα χρυσού. Φορούσε ζώνη με πλήθος οστέινες χάντρες. Την νεκρή συνόδευε ειδώλιο ηθοποιού.

Αφροδίτη

Γενικά, η παρουσία ειδωλίων που σχετίζονται με τον κόσμο του θεάτρου σε παιδικούς τάφους είναι φαινόμενο γνωστό σε πολλές περιοχές του Ελληνικού κόσμου. Τα ειδώλια αυτά ίσως έχουν σχέση με τον Διόνυσο που ως χθόνια θεότητα προστατεύει την μετάβαση στον Άδη. Είναι όμως πιθανόν να τοποθετούνται σε τάφους παιδιών για να δηλώσουν την μύηση τους στο θέατρο που πρέπει να γινόταν όταν έφθαναν σε ορισμένη ηλικία.
Στο πλάι ενός νεαρού αγοριού είχαν τοποθετήσει τη στλεγγίδα που το συνόδευε όσο ζούσε στην παλαίστρα και μαζί τέσσερα ειδώλια. Δύο ανήκουν σε διαδεδομένους τύπους Παποσειληνών ενώ το τρίτο παριστάνει τον θεό Πάνα. Το τέταρτο, το πλέον ενδιαφέρον απεικονίζει δύο μορφές που πιθανόν προετοιμάζουν συμπόσιο. Ο ένας είναι ένας μεγαλόσωμος Παποσειληνός. Δίπλα του, μπροστά στο τραπέζι στέκεται μικρόσωμη μορφή που κρατά κύπελο και ασκό. Από τη λεοντή που φορά μπορεί να ταυτιστεί με Ηρακλή. Η παράσταση αυτή αναμφίβολα αντλεί την έμπνευσή της από την κωμωδία στην οποία αφθονούν σκηνές προετοιμασίας και παράθεσης συμποσίων.

Παποσειλινός

Σε έναν ακόμη τάφο νεαρού κοριτσιού βρίσκουμε ως κτερίσματα ένα μικροσκοπικό καλαθίσκο και άλλα δύο ειδώλια, το ένα από τα οποία απεικονίζει τη θεά Αφροδίτη πάνω σε κύκνο. Η παρουσία του μικροσκοπικού καλαθίσκου, ενός αγγείου συνδεδεμένου με την λατρεία της Ίσιδας ίσως συσχετίζει το περιεχόμενο του τάφου με την θεά. Η λατρεία των Αιγυπτιακών θεοτήτων μαρτυρείται στην Θάσο ήδη από το τέλος του 3ου αιώνα π.Χ. Χαρακτηριστική είναι και η εύρεση στο νησί γλυπτών που παριστάνουν νεαρά κορίτσια με κόσμημα κεφαλής που σχετίζεται με την Ίσιδα. Εξάλλου, η συχνότητα της εμφάνισης των συμβόλων της θεάς και στα επιτύμβια ανάγλυφα της πόλης μετά τον 2ο π.Χ. αιώνα, πιστοποιεί το ρόλο της ως προστάτιδας των νεαρών κοριτσιών κατά την μετάβαση τους στον Άδη.
Οι πρωϊμότεροι τάφοι του οικοπέδου είναι έξι καύσεις που πραγματοποιήθηκαν μέσα σε στενόμακρους λάκκους με πλευρές επενδεδυμένες με ωμές πλίνθους. Το νερό που κατέκλυζε τις ταφές μόλις η ανασκαφή προχωρούσε σε βάθος, δεν επέτρεψε σε όλες τις περιπτώσεις να
διαπιστώσουμε την θέση των νεκρών από τα υπολείμματα των οστών της καύσης.

Χρυσά Σκουλαρίκια

Στο νεκρό που είχε αποτεφρωθεί μέσα σε έναν από τους τάφους είχαν προσφέρει ένα χάλκινο επίχρυσο στεφάνι και ένα ασημένιο ημίεκτο Θάσου που χρονολογεί την ταφή στο τέλος του 5ου και τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. Και οι καύσεις φαίνεται να ανήκουν σε νεαρά κορίτσια που θάβονταν με χρυσά και αργυρά κοσμήματα, ενδύματα στολισμένα και χάλκινα κάτοπτρα. Σε μία από αυτές εντοπίσαμε πληθώρα εντυπωσιακών κτερισμάτων: χρυσές δανάκες (προσωπεία από λεπτά φύλλα χρυσού), χρυσό περιδέραιο, δακτυλίδι με παράσταση Αμφιτρίτης ή Νιηρίδας πάνω σε θαλάσσιο δαίμονα, ένα χάλκινο κάτοπτρο, ένα σύνολο χρυσών κομβίων και ελασμάτων αλλά και δύο χρυσές πόρπες με πολλαπλούς ρόδακες, εξαρτήματα του νεκρικού της ενδύματος. Σε καύση του 4ου αιώνα π.Χ. βρέθηκε και ένα από τα ωραιότερα κοσμήματα της φετινής ανασκαφής, ένα ζεύγος ενωτίων με τριπλό ρόδακα από τον οποίο αναρτώνται λεμβοειδή κοσμήματα διακοσμημένα με παραστάσεις φτερωτής Ίριδας και μικρές αλυσίδες με εξαρτήματα σε σχήμα αχιβάδας

Χρυσός

Αυτές οι καύσεις ανήκουν σε έναν τύπο ταφής που αποτελεί επιβίωση αρχαϊκών πρακτικών, και απαντάται με στατιστικά χαμηλή συχνότητα στα νεκροταφεία του βορειοαιγιακού χώρου. Τόσο ο δαπανηρός τρόπος ταφής, όσο και η πλούσια κτέρισή τους οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι ταφές-καύσεις ανήκουν σε μέλη μιας ισχυρής κοινωνικής τάξης. Έχει και στο παρελθόν διαπιστωθεί στη θασιακή νεκρόπολη η ιδιαίτερη φροντίδα που αποδίδεται αυτή την εποχή στον ενταφιασμό νεαρών γυναικών και παιδιών. Οι αρχές του 4ου αιώνα είναι μια περίοδος κατά την οποία η θασιακή πολιτεία αναρρώνει μετά τις οδυνηρές εμφύλιες διαμάχες που σημάδεψαν το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου και αναδιοργανώνεται σε όλους τους τομείς. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο πρέπει να ερμηνευτεί ο ενισχυμένος κοινωνικός ρόλος γυναικών και παιδιών όπως αποτυπώνεται στις ταφικές πρακτικές.

Κούπα συμποσίου

Έχουμε χρέος να αναφέρουμε ότι στη δαπάνη της ανασκαφής συμμετείχαν οι ιδιοκτήτες του οικοπέδου, μια που οι πιστώσεις του Υπουργείου Πολιτισμού δεν επαρκούσαν για την ολοκλήρωσή της. Ειδικά στην περίπτωση της Θάσου, οι εκκρεμείς σωστικές ανασκαφές υπερβαίνουν κατά πολύ το συνολικό αριθμό των ανασκαφών ολόκληρης της Περιφέρειας. Δυστυχώς, οι ετήσιες πιστώσεις μετά βίας εγγυώνται την αποδέσμευση δύο ή τριών οικοπέδων, ενώ εκκρεμούν πάνω από 30.
Ο Αρχαιολογικός Νόμος δίνει τη δυνατότητα σε ιδιώτες να αναλαμβάνουν το κόστος της ανασκαφής, και αυτό κάποιες φορές συμβαίνει. Εδώ όμως κρύβεται άνιση μεταχείριση των πολιτών, μια που επιχειρήσεις και εύποροι ιδιώτες υπερπηδούν το εμπόδιο αυτής της υποχρεωτικής καθυστέρησης, ενώ οικονομικά ασθενέστεροι πολίτες υφίστανται την ταλαιπωρία της πολυετούς αναμονής.

Κούπα συμποσίου

Για τη συγκεκριμένη έρευνα, η Εφορεία και εγώ προσωπικά ευχαριστούμε όλο το τεχνικό προσωπικό του Αρχαιολογικού Μουσείου, το επιστημονικό και εργατικό δυναμικό της ανασκαφής, αλλά και το Δήμο Θάσου για τη βοήθειά του.

Δρ. Στρατής Παπαδόπουλος
Επιμ. Αρχαιοτήτων ΙΗ’ Εφορείας Αρχαιοτήτων
Επικ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Θράκης

Πηγή ¨ΘΑΣΙΑΚΗ¨
Ευχαριστούμε την εφημερίδα Θασιακή που μας παραχώρησε το κείμενο και τις φωτογραφίες