Bυζαντινή Θάσος

ΣTAYPOYΛA ΔAΔAKH
Αρχαιολόγος στη 12η Εφορεία
Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ με τον πλούτο των μνημείων και των γνώσεων που διαθέτουμε για τους αρχαίους χρόνους, οι πληροφορίες για τη βυζαντινή περίοδο είναι λιγοστές. Ελάχιστες ακόμη είναι οι πληροφορίες που μας παρέχουν και οι μεταγενέστεροι περιηγητές για τα βυζαντινά μνημεία. Αλλά και οι πρώτες αρχαιολογικές έρευνες ασχολήθηκαν αποκλειστικά με την Αρχαιότητα. Με εξαίρεση την ανασκαφή των παλαιοχριστιανικών βασιλικών της Αλυκής και του συγκροτήματος στη θέση Τσουκαλαριό, η ανασκαφική διερεύνηση των βυζαντινών μνημείων της Θάσου διεξαγόταν στο πλαίσιο της έρευνας των αρχαίων μνημείων της. Οι ανασκαφές που διενεργούνται την τελευταία δεκαετία από την 12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, έχουν αποκαλύψει ενδιαφέροντα μνημεία που επιτρέπουν τη συναγωγή πολύτιμων συμπερασμάτων για την ιστορία του νησιού κατά τη βυζαντινή εποχή. Tο ναΰδριο των Aγίων Aποστόλων στο Aκρωτήριο Eβραιόκαστρο, κτισμένο στα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής συνεχίζει τη λατρεία στον χώρο αυτό, όπου προϋπήρχε βασιλική του 5ου αι., η οποία επίσης είχε κτιστεί πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού

Η μετάβαση από τον κόσμο της αρχαιότητας στη νέα πραγματικότητα έγινε, όπως και αλλού, με την προσαρμογή του αρχαίου κόσμου στην καινούργια θρησκευτική πραγματικότητα. Η πόλη της Θάσου εξακολούθησε να είναι η μοναδική πόλη με αστική οργάνωση. Πάνω στα αρχαία ιερά ιδρύθηκαν οι νέοι λατρευτικοί χώροι, ενώ ο πολεοδομικός ιστός της πόλης παρέμεινε ο ίδιος. Γύρω στο 400 κτίζονται οι πρώτες χριστιανικές εκκλησίες (Α΄ φάση Bασιλικής Αγοράς και μονόχωρη εκκλησία Αλυκής)

Στα μέσα του 5ου αι. η πόλη μνημονεύεται ως έδρα επισκοπής. Η ύπαρξη αρκετών βασιλικών δείχνει ότι το νησί εξακολούθησε να είναι ακμαίο καθ' όλην την περίοδο αυτή. Το πολεμικό λιμάνι μετατράπηκε σε εμπορικό απ' όπου διαχέονταν οι περίφημοι θασιακοί αμφορείς με τοπικά προϊόντα. Στις αρχές του 7ου αι., περίοδο κατά την οποία ολόκληρη η βυζαντινή αυτοκρατορία αντιμετωπίζει μια βαθιά κρίση πολλαπλών επιπέδων, η Θάσος γνωρίζει μια καταστροφή, η οποία πιστοποιείται στα περισσότερα μνημεία της. Οι ελάχιστες πληροφορίες που διαθέτουμε για τους επόμενους αιώνες, σχετίζονται με τις επιδρομές των Σαρακηνών και Αράβων, που τον 9ο αι. φθάνουν έως τις βόρειες ακτές του Αγαίου. Από τις πηγές επίσης γνωρίζουμε ότι κατά την περίοδο αυτή η Θάσος, όπως και τα άλλα νησιά του Αιγαίου, χρησίμευσε ως τόπος εξορίας. Εδώ εξορίστηκε ο επίσκοπος Σάρδεων Ευθύμιος το 814-20, ενώ οι προφορικές παραδόσεις ότι στην περιοχή του Καζαβητίου ετάφηκε ο αιρετικός Νεστόριος και στην περιοχή της Καλλιρράχης ο Σαβέλλιος απηχούν αυτήν την πραγματικότητα. Μετά τη συντριβή των Σαρακηνών στην Κρήτη (961) και τη σταθερή αναδιοργάνωση του βυζαντινού κράτους η Μεσόγειος και τα νησιά της αποτέλεσαν και πάλι τμήμα του βυζαντινού κράτους.

Στους μεσοβυζαντινούς και υστεροβυζαντινούς χρόνους η Θάσος αποτέλεσε άλλοτε ναυτική βάση των Βυζαντινών και άλλοτε έδρα των πειρατών με αποτέλεσμα να αλλάζει διαδοχικά κυριάρχους. Το 1307 ο Γενουάτης Tedisio Zaccaria, κατέλαβε προσωρινά τη Θάσο. Λίγο αργότερα περιήλθε και πάλι στα χέρια των Βυζαντινών, ενώ γύρω στο 1350 λεηλατήθηκε από Tούρκους πειρατές. Το 1357 περιήλθε και πάλι στα βυζαντινά χέρια και οι άρχοντες Αλέξιος και Ιωάννης στους οποίους επιδόθηκε το νησί από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγο, φρόντισαν για την αναδιοργάνωσή του. Το 1397 η Θάσος προβιβάστηκε σε Aρχιεπισκοπή. Το 1403 στην ενδοχώρα του νησιού ιδρύθηκε καινούργια οχύρωση γνωστή σήμερα με το όνομα Κάστρο. Κάποια στιγμή πριν από το 1420 το νησί παραχωρήθηκε στη γενουατική οικογένεια Γατελούζι και μεταβιβάστηκε στους Τούρκους το 1455, οι οποίοι διατήρησαν την εξουσία τους ως το 1813, οπότε ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ εκχώρησε τη Θάσο στον Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου, διατηρώντας τα κυριαρχικά δικαιώματα. Το 1902 οι Τούρκοι αποκατέστησαν και πάλι την πλήρη εξουσία τους ώς το 1913, οπότε η Θάσος ενσωματώθηκε στο ελληνικό κράτος.

Μνημεία

H νότια είσοδος της μεσαιωνικής ακρόπολης στον Λιμένα καταλαμβάνει τον χώρο της αρχαίας ακρόπολης. Oι μεσαιωνικοί πύργοι κτίστηκαν με αρχαία μάρμαρα, εξ ού και το όνομα Mαρμαρολιμήν που επικράτησε στους ύστερους βυζαντινούς χρόνους

Τα μνημεία της περιόδου αυτής που έχουν ανασκαφεί και είναι προσιτά στον επισκέπτη είναι ελάχιστα. Στον Λιμένα επισκέψιμες είναι τρεις βασιλικές από τις πολύ περισσότερες που έχουν επισημανθεί. Μια τέταρτη ανασκάπτεται την τελευταία διετία κοντά στο ξωκκλήσι του Αγίου Βασιλείου.

Βασιλική της Αγοράς (4ος-5ος αι.): Βρίσκεται στο μέσον της βόρειας πλευράς της αρχαίας αγοράς και εδράζεται πάνω σε αρχαιότερα κτίρια. Πρόκειται για μια τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα στη δυτική πλευρά, στη βορειοδυτική γωνία του οποίου προστέθηκε σε δεύτερη φάση ένας τετράγωνος χώρος που στέγαζε τρεις υπόγειες ταφικές κρύπτες με ζωγραφιστούς σταυρούς στους τοίχους. Η μία απο αυτές φέρει το όνομα του Ακακίου. Ισως να πρόκειται για τον στρατιώτη Ακάκιο που αποκεφαλίστηκε στην Κωνσταντινούπολη το 303 και τα λείψανά του διασκορπίστηκαν.

Σταυρική βασιλική: στην κεντρική πλατεία του σημερινού Λιμένα ό,τι έχει απομείνει από ένα αξιόλογο παλαιοχριστιανικό κτίριο είναι η αψίδα του Ιερού Βήματος. Στο εσωτερικό διασώζονται οι μαρμάρινες βάσεις του τέμπλου που χώριζαν το Ιερό Βήμα, καθώς και την κυκλική βάση του άμβωνα. Η βασιλική κτίστηκε πάνω σε ερείπια μεγάλης ρωμαϊκής οικίας. Το μέγεθος και ο πλούσιος διάκοσμος που διαπιστώθηκε ότι έφερε, συνηγορούν ότι πρόκειται για ένα σημαντικό μνημείο, ίσως ο επισκοπικός ναός της πόλης, ή ένα σημαντικό προσκυνηματικό κέντρο.

Βασιλική Εβραιοκάστρου: ο δρόμος που βαίνει παράλληλα με το παράλιο τείχος και λίγο πριν ανηφορίσει για την ακρόπολη καταλήγει στο ακρωτήριο Εβραιόκαστρο, ένας λαιμός στεριάς που εισχωρεί στη θάλασσα και σχηματίζει πανέμορφους κολπίσκους. Πάνω στα ερείπια του αρχαίου ιερού, ιδρύθηκε τον 5ο αι. μια τρίκλιτη βασιλική. Ο κυρίως ναός χωρίζεται σε τρία κλίτη. Σε μια δεύτερη φάση στα χρόνια του Ιουστινιανού προστέθηκαν υπερώα στη βασιλική και επισκευάστηκε το βαπτιστήριο. Αργότερα, ερείπια της χρησιμοποιήθηκαν ως χώροι κατοικίας. Σήμερα, στο ανατολικό τμήμα του μεσαίου κλίτους και στον χώρο του Ιερού Βήματος ιδρύθηκε ένα νεώτερο ναΰδριο προς τιμήν των Αγίων Αποστόλων, συνεχίζοντας έτσι τη λατρεία στον χώρο αυτό.

Τσουκαλαριό: 1,5 χλμ. δυτικά του Λιμένα, σχηματίζεται ένας μικρός ορμίσκος που είναι γνωστός με το όνομα Μώλος ή Τσουκαλαριό.

Το όνομα Μώλος οφείλεται στην άλλοτε ύπαρξη ενός μικρού βραχίονα μέσα στη θάλασσα, ενώ το τοπωνύμιο Τσουκαλαριό στην ύπαρξη αγειοπλαστείου προπολεμικών χρόνων που συνεχίζει ώς τις μέρες μας. Στη θέση αυτή οι ανασκαφές αποκάλυψαν σύμπλεγμα κτιρίων που ανήκουν σε ένα συγκρότημα παλαιοχριστιανικών χρόνων, για το οποίο προτάθηκε η ταύτισή του με παλαιοχριστιανικό μοναστήρι, ίσως τη γνωστή από επιγραφή Μονή Αρχαγγέλου. Απ' όλο το συγκρότημα αποκαλύφθηκε μεγάλη πλακόστρωτη αψιδωτή αίθουσα που πιθανόν αποτελούσε την Τράπεζα του Μοναστηριού, ένα μονόχωρο παρεκκλήσιο, λουτρώνας, στοά με τοξωτά ανοίγματα, τρίχωρη αποθήκη και ένα ενδιαφέρον ταφικό κτίριο με κάτοψη σταυρού και κτιστές ταφικές θήκες στο εσωτερικό του. Η ιδρυση του συγκροτήματος ανάγεται στον 5ο αι.και η καταστροφή του στον 7ο αι., ενώ στους μεσοβυζαντινούς χρόνους (9ος-10ος αι.) ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο.

Ακρόπολη: Η μεσαιωνική ακρόπολη του Λιμένα καταλαμβάνει τον χώρο της αρχαίας ακρόπολης με το Ιερό του Πυθίου Απόλλωνα και αποτελεί επισκευή και προσθήκες σε υπάρχοντα τμήματα της αρχαίας εποχής. Στη βυζαντινή εποχή ανήκουν οι πύργοι της δυτικής πλευράς που αντικρίζουν την κάτω πόλη και η νότια πλευρά.

Αλυκή

Στη χερσόνησο της Αλυκής, στο νότιο άκρο του νησιού, βρίσκεται ένα ενδιαφέρον συγκρότημα παλαιοχριστιανικών χρόνων που δεν έπαψε να επισκευάζεται από τις αρχές του 4ου αι. έως και τις αρχές του 7ου, οπότε και εγκαταλείπεται. Αποτελείται από δύο τρίκλιτες βασιλικές κτισμένες η μια δίπλα στην άλλη. Η πρώτη επικοινωνεί στα νότια με μια σειρά βοηθητικών χώρων και η δεύτερη προς τα δυτικά με αίθριο και βοηθητικούς χώρους (βαπτιστήριο και διαμέρισμα με ταφικό προορισμό). Από την εσωτερική διαρρύθμιση των βασιλικών έχουν επανατοποθετηθεί τμήματα των κιονοστοιχιών και το φράγμα του πρεσβυτερίου στη βόρεια βασιλική.