O γλύπτης Πολύγνωτος Bαγής

ΔHMHTPHΣ ΠAYΛOΠOYΛOΣ
Δρ Ιστορικός της Τέχνης

O ΓΛΥΠΤΗΣ Πολύγνωτος Βαγής (Χατζηγεωργίου) γεννήθηκε στις 14 Ιανουαρίου 1892 στην Ποταμιά της Θάσου. Ο πατέρας του Γεώργιος ήταν μαραγκός και ξυλογλύπτης από τη Θάσο, ενώ η μητέρα του Αγγελική Υδραίου προερχόταν από γνωστή υδραίικη οικογένεια, κλάδος της οποίας ζούσε στη Λήμνο. Το 1911 μεταναστεύει στη Νέα Υόρκη και το 1917 σπουδάζει για έξι μήνες στην Cooper Union γλυπτική. Το 1919 παίρνει την αμερικανική υπηκοότητα και τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου αρχίζει να σπουδάζει γλυπτική στο Ινστιτούτο Καλών Τεχνών της Νέας Υόρκης. Το 1923 η Harry Payne Whitney, θαυμάστρια της γλυπτικής του, του παρέχει εργαστήριο στη Νέα Υόρκη με υποτροφία του Whitney Museum Club. O Πολ. Bαγής στο εργαστήριό του το 1936, στη Nέα Yόρκη. O Θασίτης αυτός γλύπτης της διασποράς ανέπτυξε από τη δεκαετία του ’20 έντονη δραστηριότητα με εκθέσεις και διαρκή παρουσία στον χώρο της δημόσιας γλυπτικής.

Μοναχικός, δεν εντάσσεται σε καλλιτεχνικά κυκλώματα και αισθάνεται το περιβάλλον εχθρικό γύρω του. Το 1933 εγκαθίσταται στην πολίχνη Μπεθπέιτζ στο Λονγκ Aϊλαντ της Νέας Υόρκης. Πραγματοποιεί ατομικές εκθέσεις στη Νέα Υόρκη: το 1932 στην Painters and Sculptors Gallery, τo 1934 στην Kraushaar Art Gallery, το 1938 στη Valentine Art Gallery, το 1946 στην Hugo Art Gallery, το 1955 και το 1960 στην Γκαλερί Τέχνης Αλέξανδρου Ιόλα. Λαμβάνει επίσης μέρος σε πολλές ομαδικές εκθέσεις. Το 1999 τον συγκατέλεξαν στην έκθεση «Modern Odysseys. Greek American Artists of the 20th Century», στο Queens Museum of Art της Νέας Υόρκης, έκθεση που είδαμε και στην Ελλάδα, στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη. Υπενθυμίζουμε εδώ ότι η πρώτη αναδρομική έκθεση έργων του στη Ελλάδα οργανώνεται το 1977 στην Καβάλα.

Hδη από το 1953 αγωνιούσε για την τύχη των έργων του -γλυπτών, σχεδίων και ζωγραφικών. Τότε, στενεμένος οικονομικά και άρρωστος, αρνιόταν να διαθέσει τα έργα του στην Αμερική! Και ο Eλληνας πρόξενος στη Νέα Υόρκη θεώρησε τα γλυπτά του Βαγή όχι ελληνικά αλλά... αφρικανικά και ανάξια για ελληνικά μουσεία.

Εργα του βρίσκονται σε μουσεία στη Νέα Υόρκη, στο Μουσείο Τέχνης Τολέδου του Οχάιο, στο Μουσείο Τελ Αβίβ του Ισραήλ, στην Εθνική Πινακοθήκη και Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, στο Δημοτικό Μουσείο Καβάλας και σε αρκετές ιδιωτικές συλλογές. Hταν μέλος της Federation of Modern Painters and Sculptors και των Audubon Artists. Kύκλος. Eνα από τα 98 γλυπτά που ο Πολ. Bαγής κληροδότησε στη γενέτειρά του Ποταμιά. Στεγάζονται στο μουσείο που φέρει τ’ όνομά του, ένα αθωνικό κτίριο του 19ου αι, το οποίο παραχώρησε γι’ αυτόν τον σκοπό η κοινότητα Ποταμιάς.

Η γλυπτική του περιλαμβάνει προσωπογραφίες, μορφές από την αρχαία ελληνική μυθολογία και τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, πουλιά και συμβολικές συνθέσεις. Δύο περίοδοι προκύπτουν σαφείς στην καλλιτεχνική δημιουργία του. Η πρώτη (1919-33), με έργα παραστατικά, με αναφορές στην κλασική γλυπτική και έμφαση στις λεπτομέρειες· στη δεύτερη (1933-65) πραγματεύεται αρχαϊστικά τις φόρμες του.

Στις 2 Ιουνίου 1964 έγραψε την τελευταία επιθυμία του στη διαθήκη του: «Κληροδοτώ άπαντα τα έργα μου εις τον Λαόν και την Κυβέρνησιν της Ελλάδος με την εντολήν να τοποθετηθούν εις ένα Εθνικόν Μουσείον ή Βιβλιοθήκην ανεγερθησομένην υπ' αυτής κατά προτίμησιν εις την νήσον Θάσον, γενέτειράν μου». Η πρόθεση να φέρει τα έργα του στην Ελλάδα ήταν παγιωμένη μέσα του από το 1956, όταν έγραφε στην τεχνοκρίτρια Εφη Φερεντίνου: «Η επιθυμία μου είναι να επανέλθω εις Ελλάδα ώστε τα έργα μου να μείνουν στην Ελλάδα και είμαι βέβαιος ότι θα φανούν χρήσιμα διά πολλούς λόγους» (περ. «Ζυγός», Ιούνιος 1965).

Στις 15 Μαρτίου 1965 στο Νοσοκομείο των Απομάχων της Νέας Υόρκης ο αναγνωρισμένος -πρώτα στο εξωτερικό!- Eλληνας γλύπτης της Διασποράς έχασε τη μάχη με τη ζωή. Η σορός του μεταφέρθηκε στην Ελλάδα και στην ιδιαίτερη πατρίδα του, όπου της αποδόθηκαν οι δέουσες τιμές. Τον Αύγουστο του 1981, με τη φροντίδα της Διευθύνσεως Αποδήμων Ελλήνων του Υπουργείου Εξωτερικών, τελέστηκαν στην Ποταμιά της Θάσου τα εγκαίνια του «Μουσείου Πολύγνωτου Βαγή», το οποίο στεγάστηκε στο παλιό δημοτικό σχολείο του χωριού, ένα αθωνικό οικοδόμημα του 19ου αιώνα, που παραχώρησε η κοινότητα Ποταμιάς.