H Θάσος στην Aρχαιότητα

ΖHΣHΣ MΠONIAΣ
Αρχαιολόγος, προϊστάμενος ΙH΄ΕΠΚΑ

ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ του 7ου αι. π.Χ. Πάριοι άποικοι, τμήμα του γενικότερου αποικιστικού ρεύματος της εποχής που φέρνει τον ελληνισμό από τις Ηράκλειες Στήλες ώς την Αζοφική Θάλασσα, φτάνουν στη Θάσο και εγκαθίστανται στα ριζά του λόφου, όπου η σημερινή ακρόπολη της αρχαίας πόλης. Ο τόπος της νέας τους εγκατάστασης δεν είναι ακατοίκητος. Θρακικά φύλα, οι Σίντες, κατοικούν στο νησί έχοντας με τους ομοφύλους τους στην απέναντι στεριά κοινά πολιτιστικά χαρακτηριστικά. Την κατάσταση μεταβάλλουν οι Eλληνες άποικοι, οι οποίοι διαμορφώνουν μια νέα πραγματικότητα στον τόπο. Εγκατάσταση Φοινίκων στη Θάσο αναφέρουν αρχαίες μαρτυρίες, ωστόσο δεν υπάρχουν αρχαιολογικά κατάλοιπα να την πιστοποιήσουν παρά μόνον οι ονομασίες Κοίνυρα και Αίνυρα που έμειναν σε τόπους όπου βρίσκονται τα αρχαιότερα μεταλλεία χρυσού.

Η εγκατάσταση των Παρίων αποτελεί τον πυρήνα της μετέπειτα πόλης της Θάσου, μοναδικής στο νησί, εκτός από έναν οικισμό μικρής σημασίας στα νότια της Θάσου. Η χώρα κατοικείται σιγά-σιγά και πολύ αργότερα, από τον 4ο αι. π.Χ. Το νησί είναι πλούσιο σε μεταλλεύματα, χρυσό, ασήμι, σίδηρο, σε ξυλεία, πολύτιμη για τη ναυπήγηση του πολεμικού στόλου, σε προϊόντα της θάλασσας και γεωργικά προϊόντα, καθώς οι στενόμακρες κοιλάδες του είναι ιδιαίτερα παραγωγική γη. Το θασίτικο κρασί ήταν περίφημο στην αρχαιότητα και οι σφραγισμένοι για το βάρος και την ποιότητα του περιεχομένου τους οξυπύθμενοι αμφορείς με την αναγραφή του ονόματος της πόλης δείχνουν την εμπορική δραστηριότητα της Θάσου, σαν βρέθηκαν σε όλες τις άκρες του ελληνικού κόσμου.

Το μεγάλο δώρο της φύσης στη Θάσο, του οποίου η τωρινή αλόγιστη εκμετάλλευση αποδεικνύεται καταστροφική και για τα μνημεία και για το περιβάλλον του νησιού, είναι το μάρμαρο, λευκό, χοντρόκοκκο και εύκολο στην εξόρυξη και στη μεταφορά του, εφόσον τα περισσότερα αρχαία λατομεία βρίσκονται στην ακτογραμμή. Οι πιο πλούσιες φλέβες εντοπίζονται στην περιοχή «Σαλιάρα» της Παναγίας καθώς και στις νοτιοανατολικές ακτές, κυρίως στη χερσόνησο της Αλυκής. Εδώ η συνεχής εκμετάλλευση των λατομείων από τον 6ο αι. π.Χ. έως τον 6ο αι. μ.Χ. έχει αποκόψει τη μισή χερσόνησο, τα ίχνη επεξεργασίας του μαρμάρου, όμως, έχουν δημιουργήσει ένα μοναδικό μουσείο αρχαίας τεχνολογίας, το οποίο αξίζει κανείς να επισκεφτεί.

Θασίων περαία

Οι Θάσιοι, αμέσως μετά τη δημιουργία της πόλης τους στο βορειότερο σημείο του νησιού, έστρεψαν το βλέμμα τους στην απέναντι στεριά. Εδώ τους προσείλκυε ο πλούτος σε μεταλλεύματα της Σκαπτής Yλης, η ξυλεία, τα αγροτικά προϊόντα. Με τα εμπόρια και τις αποικίες που εγκατέστησαν από τον Νέστο μέχρι τον Στρυμόνα δημιούργησαν μια ελεγχόμενη παραλιακή ζώνη, τη λεγόμενη «Θασίων Περαία» ή «Θασίων Hπειρο». Ο πλούτος του νησιού, ο έλεγχος των προσόδων της Περαίας και ο έλεγχος των θαλάσσιων δρόμων του Βόρειου Αιγαίου υπήρξαν οι παράγοντες που κατέστησαν το κράτος τους σημαντική δύναμη στον αρχαίο κόσμο.

Στην αρχαϊκή και κλασική εποχή και ώς τα χρόνια του Φιλίππου η Θάσος αποτελεί ένα σπουδαίο οικονομικό κέντρο του Αιγαίου και ήδη από αποικία έχει μεταβληθεί σε μητρόπολη. Το νόμισμά της ανταγωνίζεται το αθηναϊκό, τα προϊόντα της εξάγονται σ' όλην τη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο. Οι σχέσεις με την υπερδύναμη Αθήνα περνούν από πολλές διακυμάνσεις συμμαχίας και αντιπαλότητας, κι αυτό έχει αντίκτυπο στη διαχείριση των πόρων της Περαίας, συνεπώς στην ίδια την ύπαρξη του νησιού. Οι κατακτήσεις του Φιλίππου δημιουργούν νέα δεδομένα στον ελληνικό κόσμο. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο η Θάσος αισθάνεται ασφαλής, μένει αμέτοχη και ευημερεί. Η οικονομική διείσδυση στη θρακική ενδοχώρα τώρα ολοκληρώνεται. Οι σχέσεις φιλίας που καλλιεργεί με τη νέα υπερδύναμη Ρώμη αφήνουν το νησί έξω από τις συγκρούσεις και βοηθούν την περαιτέρω οικονομική του άνθηση έως το τέλος του αρχαίου κόσμου, που στην περιοχή επέρχεται με την κάθοδο των σλαβικών φύλων γύρω στα 600 μ.Χ.

Χώροι και μνημεία

Η Θάσος είχε πάντοτε σημείο αναφοράς τη θάλασσα, αφού από αυτήν αντλούσε και σε αυτήν όφειλε τη δύναμή της. Ενα κλειστό πολεμικό λιμάνι, που διατηρεί ακόμη το αρχαίο του σχήμα με τους λιμενοβραχίονες και τους φάρους στη θέση των αρχαίων προστατευτικών πύργων, προστάτευε τον στόλο της. Το εμπορικό λιμάνι είναι πιο ανοιχτό και βρίσκεται βορειότερα. Ισχυρός μώλος με κυκλικό πύργο στην απόληξή του, ορατός με ήσυχη θάλασσα, το προστάτευε από τους βοριάδες.
Tα αρχαία λατομεία μαρμάρου στη χερσόννησο της Aλυκής. H εκμετάλλευσή τους υπήρξε συνεχής από τον 6ο αι. π.X. έως τον 6ο αι. μ.X. (φωτ.: Θ. Παπαδόπουλος).

Η Θάσος απέκτησε οχυρωματικό τείχος ήδη από τα τέλη του 6ου αι. π.Χ. Κατά το πέρασμα της στρατιάς του Ξέρξη από την απέναντι θρακική παραλία αναγκάστηκε να το κατεδαφίσει, αμέσως όμως το ξανάκτισε, ισχυρό και μαρμάρινο από το υλικό που αφθονεί στον λόφο της ακρόπολης. Η περίμετρός του μετράει περίπου 4,5 χλμ. και στο μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής του μπορεί ο επισκέπτης να το ακολουθήσει, κυρίως στον λόφο της ακρόπολης ανεβαίνοντας από το Εβραιόκαστρο και καταλήγοντας στην πύλη Δία-Ηρας. Πολλές από τις πύλες του σώζονται σε μνημειακό ύψος και μερικές έχουν ανάγλυφες παραστάσεις, που σχετίζονται και με τις λατρείες της πόλης. Η πύλη της θεάς με το άρμα, η πύλη της βόρειας συνοικίας, η πύλη του Παρμένωνα, η πύλη του Σειληνού με την εντυπωσιακή παράσταση του δαιμονικού όντος και η πύλη Δία-Ηρας είναι μερικές από αυτές.

Το πολιτικό και εμπορικό κέντρο της Θάσου, όπως και κάθε αρχαίας πόλης, αποτελεί η Αγορά. Είναι μια μεγάλη πλατεία δίπλα στο μικρό λιμάνι, με σκιερά πλατάνια και όμορφες δάφνες που περιστοιχίζουν τα μνημεία. Η πλατεία της Αγοράς έχει είσοδο από το λιμάνι, ενώ στις τρεις πλευρές της υπάρχουν στοές με κιονοστοιχίες στην πρόσοψη και δωμάτια στο βάθος. Εδώ ασκούνταν οι εμπορικές ανταλλαγές, η τέταρτη πλευρά στα βόρεια αποτελούσε το πολιτικό κέντρο, αφού εδώ δίπλα στο λεγόμενο «κτίριο με τα παρασκήνια» πρέπει να αναζητήσουμε το βουλευτήριο της πόλης. Το οικοδομικό πρόγραμμα στην Αγορά άρχισε τον 5ο αι. π.Χ. και ολοκληρώθηκε στα ρωμαϊκά χρόνια την εποχή του Αδριανού. Ο χώρος της πλατείας είναι γεμάτος με μνημεία, όπως ο τάφος του Γλαύκου, ενός από τους πρώτους αποίκους της Θάσου, το μνημείο του Θεαγένη, αθλητή-ήρωα ολυμπιονίκη που δόξασε την πόλη σε τέσσερις ολυμπιάδες, ο βωμός των Γάιου και Λεύκιου Καίσαρα, το ιερό του Διός Αγοραίου. Πλήθος βάθρων αγαλμάτων είναι μάρτυρες της ακμής της πόλης, ξεχωρίζει ένα βάθρο σε σχήμα πλώρης πλοίου, όπου θα στεκόταν κάποτε άγαλμα σαν αυτό της Νίκης της Σαμοθράκης.

Η έξοδος της Αγοράς στα νοτιοανατολικά περνάει από την λεγόμενη «δίοδο των Θεωρών». Το πέρασμα αυτό στα αρχαία χρόνια ήταν διακοσμημένο με ανάγλυφες παραστάσεις (πλάκες των οποίων σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο του Λούβρου), και επενδυμένο με επιγραφές, όπου αναγράφονταν οι θεωροί, άρχοντες σχετικοί με τις λατρείες της πόλης. Η δίοδος των θεωρών βρίσκεται στον άξονα του κεντρικού δρόμου της αρχαίας πόλης, όπου η μία κατεύθυνση οδηγεί προς την ακρόπολη και η άλλη προς την πόλη, περνάει από το Ωδείο της Θάσου, την αψίδα του Καρακάλλα, το Ηράκλειο, την πύλη Δία-Hρας και διασχίζοντας το αρχαίο νεκροταφείο βγαίνει στη χώρα. Στη διαδρομή αυτή σπουδαίο είναι το ιερό του Ηρακλή, βασικού ήρωα της Θάσου, που απεικονίζεται σε πύλη του τείχους της αλλά και στα νομίσματα της πόλης. Ο ιωνικός ναός του 5ου αι. π.Χ. είναι μοναδικός για το σχήμα του, σώζονται τα θεμέλια του σηκού και της περίστασης καθώς και το κάτω μέρος της μνημειακής μαρμάρινης πόρτας του.

Προς την πλευρά την ακρόπολης ο δρόμος μας φέρνει στο ιερό του Διονύσου, όπου σώζονται αναθήματα στον θεό και τις Μούσες, στο ιερό του Ποσειδώνα, σε μία ανασκαμμένη και εντυπωσιακή αρχαία συνοικία που διατηρεί τις οικοδομικές της νησίδες και τα σπίτια από τα αρχαϊκά μέχρι τα ρωμαϊκά χρόνια και στο Εβραιόκαστρο, όπου βρισκόταν το Θεσμοφόριο της πόλης. Ακολουθώντας την πορεία του τείχους από την εξωτερική πλευρά φτάνει κανείς στο αρχαίο θέατρο.

Το θέατρο

Το θέατρο της Θάσου υπήρχε ήδη από τον 5ο αι. π.Χ., αυτό όμως που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης είναι η ρωμαϊκή του φάση, όταν πια έχει γίνει χώρος παραστάσεων ναυμαχιών και κυνηγεσίων, γι' αυτό και το θωρακείο στην ορχήστρα, και έχει αποκτήσει μνημειακή διώροφη σκηνή. Το θέατρο βρίσκεται σε στάδιο αναστήλωσης, εφόσον παραχωρείται για παραστάσεις στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του τοπικού φεστιβάλ. Η διαδρομή που ακολουθήσαμε μας φέρνει στην ακρόπολη της Θάσου. Εδώ εντυπωσιάζουν τα τείχη και οι μεσαιωνικοί πύργοι των Γατελούζι. Στα αρχαία χρόνια υπήρχε το ιερό του Πυθίου Απόλλωνος, πολιούχου της Θάσου. Λίγο πιο πέρα ένα εντυπωσιακό άνδηρο ανακρατεί τα θεμέλια του ναού της Αθηνάς και πιο πέρα βλέπει κανείς ένα λατρευτικό σπήλαιο του Πανός δίπλα σε αρχαία λατομεία μαρμάρου. Ο περίπατος ολοκληρώνεται με την κατάβαση από την άλλη πλευρά της ακρόπολης, το πέρασμα από την πύλη του Παρμένωνα και την επίσκεψη στη συνοικία του Σειληνού.

Εκτός της πόλης της Θάσου ο εντυπωσιακότερος αρχαιολογικός χώρος είναι η Αλυκή. Εδώ η ανθρώπινη παρουσία από τον 7ο αι. π.Χ. ώς τις μέρες μας δημιούργησε ένα θαυμάσιο σύνολο αρχαίων και τωρινών κτισμάτων στην κλίμακα του τοπίου. Eνα διπλό αρχαίο ιερό των Διοσκούρων από τα αρχαία χρόνια, δύο μνημειακές βασιλικές από τη βυζαντινή εποχή και δίπλα τα αρχαία λατομεία μαρμάρου. Αρχαιολογικός χώρος και τοπίο συνιστούν ένα από τα ομορφότερα μέρη της Ελλάδας.