Oι γαλλικές ανασκαφές

Dominique Mulliez
Διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα

ΟΙ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ της Γαλλικής Σχολής στη Θάσο άρχισαν το 1911 με τους Ch. Avezou, Ch. Picard και A.-J. Reinach. Οι εργασίες επέτρεψαν τη μελέτη της οργάνωσης του χώρου μιας ελληνικής πόλης μεσαίου μεγέθους, από την εποχή της ίδρυσής της, στις αρχές του 7ου αι. π. Χ. από Πάριους, έως την καταστροφή της, στις αρχές του 7ου αι. μ. Χ. εξαιτίας σλαβικών επιδρομών Aποψη της αρχαίας Aγοράς στο κέντρο του Λιμένος, η οποία αποτελεί τη σημαντικότερη ανασκαφή της Γαλλικής Aρχαιολογικής Σχολής στο νησί

Οι εργασίες των πρώτων δεκαετιών, περίοδο κατά την οποία η σύγχρονη πόλη είχε περιορισμένη έκταση, έδωσαν τις βασικές πληροφορίες για την τοπογραφία και τον πολεοδομικό ιστό της αρχαίας πόλης και επέτρεψαν την ανασκαφή μερικών μεγάλων μνημειακών συνόλων της αρχαίας πόλης, όπως τα Ιερά του Ηρακλή και του Ποσειδώνα. Την επαύριο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η έρευνα αφορούσε κυρίως την Αγορά και το Ιερό της Αρτέμιδος. Τέλος, από την δεκαετία του '70 και μετά, σε ένα χώρο όπου η πολεοδομική ανάπτυξη όλο και αυξάνεται, τα επιστημονικά ενδιαφέροντα είναι ποικίλα: πραγματοποιήθηκε ανασκαφή σε συνοικίες της αρχαίας πόλης, και ειδικότερα στη συνοικία της πύλης του Σειληνού, την οχύρωση, το λιμάνι και τη δημόσια πλατεία που εκτείνεται ανάμεσα στο Αρτεμίσιο και την Αγορά, και τα τελευταία χρόνια, στις νότιες παρυφές της.

Το ενδιαφέρον της Σχολής στράφηκε επίσης στην εκμετάλλευση της περιφέρειας, η οποία, χάρη στην κατασκευή μιας οδικής αρτηρίας το 1971 που καλύπτει όλο το νησί, είναι πιο προσβάσιμη. Μελετήσαμε ακόμη τα λατομεία μαρμάρου, ειδικότερα αυτά της Αλυκής, τα ορυχεία, όπως αυτά της Ακρόπολης, τα εργαστήρια κεραμικής και αμφορέων. Μελετήσαμε, τέλος, τις αγροτικές εγκαταστάσεις και αναλύσαμε την αξιοποίηση της περιφέρειας.

Συνολικά, όπως αναφέρουν οι Fr. Salviat και Y. Grandjean, «είναι πολύ λίγοι οι τομείς που δεν διερευνήθηκαν ή μελετήθηκαν μέχρι τώρα, έστω και μερικώς: πολιτική, οικονομική και θεσμική ιστορία, αρχαία και σύγχρονα τοπία, πολεοδομία, αρχιτεκτονική, γλυπτική και κεραμική διαφόρων εποχών. Από την προ-αποικιακή περίοδο ώς τη βυζαντινή, ακόμη και τη σύγχρονη, η Θάσος είναι μέχρι σήμερα μία από τις καλύτερα γνωστές πόλεις του αρχαίου κόσμου». Κάθε χρόνο, οι ερευνητές, προσέρχονται στο Μουσείο, για να συνεχίσουν τη μελέτη του ανασκαφικού υλικού. Η Γαλλική Σχολή αφιέρωσε μια επιστημονική σειρά, αυτήν των Θασιακών Μελετών (Etudes thasiennes), για τη δημοσίευση των μελετών αυτών, σειρά η οποία εμπλουτίζεται με νέες δημοσιεύσεις.

Η πόλη

Η εγκατάσταση του αστικού κέντρου, στο βόρειο άκρο του νησιού, οφείλεται σε στρατηγικούς και οικονομικούς λόγους: τοποθετήθηκε στο κοντινότερο σημείο με τη στεριά, εκεί όπου η Θάσος κατείχε αφ' ενός γαίες, και αφ' ετέρου, στον εμπορικό άξονα που οδηγούσε από την Αθήνα στη Μαύρη Θάλασσα. Aνάγλυφη παράσταση Σειληνού σε μία από τις πύλες αρχαϊκών χρόνων που φύλασσαν τα τείχη της πόλεως. H παράσταση είναι εύγλωττη αναφορά στη σχέση των Θασίων με την αμπελουργία

Σε αντίθεση με άλλες αποικίες, ο διαχωρισμός της πόλης σε δημόσιο, ιερό ή ιδιωτικό χώρο, δεν υπακούει σε μια απόλυτη και ομαλή διανομή. Η Ακρόπολη συγκεντρώνει όλες τις θρησκευτικές λειτουργίες -Ιερό του Πύθιου Απόλλωνα, Ιερό της Αθηνάς και το βραχώδες ιερό του Πάνα- καθώς και τις αμυντικές. Η πόλη αναπτύχτηκε κάτω από αυτήν, στην πεδιάδα με την αγορά, με τα λιμάνια της -το ένα ανοιχτό και το άλλο κλειστό- τις συνοικίες και τα άλλα ιερά. Ο κύριος άξονας συνδέει το Ιερό του Ηρακλή με αυτό της Αρτέμιδος, και κοντά σ' αυτά διαμορφώθηκαν πλατείες. Μια κάθετη οδός διέσχιζε την αγορά, και συνέδεε τα δημόσια κτίρια με το λιμάνι. Η συνοικία της Πύλης του Σειληνού μάς έδωσε στοιχεία για την ταπεινότητα των οικιών της Θάσου κατά τον 5ο αι.π.X., τη στιγμή που η πόλη ήκμαζε και τα δημόσια κτίρια χαρακτηρίζονται από τον μνημειακό τους χαρακτήρα και τον πλούτο τους.

Η οχύρωση που περιβάλλει την πόλη και χρονολογείται στις αρχές του 5ου αι. π.X., διαδραμάτιζε βεβαίως αμυντικό ρόλο, ενώ παράλληλα της προσέδιδε κύρος και αίγλη, όπως φαίνεται από από τις διακοσμημένες με ανάγλυφα πύλες, μοναδικό φαινόμενο στον ελληνικό κόσμο. Πρόσφατες ανασκαφές απέδειξαν ότι προϋπήρξε ένα αμυντικό σύστημα της αρχαϊκής εποχής: στη θέση μιας πύλης από την πρώτη οχύρωση, τη Δίοδο των Θεωρών, που αποτελεί μοναδικό φαινόμενο στην ελληνική αρχιτεκτονική. Από το σημείο αυτό εκτεινόταν οι νεκροπόλεις. Στο λιμάνι της Θάσου, επίσης, κατά τη διάρκεια των ανασκαφών σε συνεργασία με την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων ήρθε στο φως ο αρχαιότερος γνωστός οικιστικός νόμος με τη μορφή μιας βουστροφηδόν γραφής που χρονολογείται γύρω στα 470-60 π.Χ.

Πλουτοπαραγωγικοί πόροι

Την επικράτεια της πόλης αποτελούσε η ενδοχώρα με τα χωριά της, αλλά και η περαία, η λωρίδα γης στα παράλια της σημερινής Καβάλας, όπου οι Θάσιοι είχαν ιδρύσει δικές τους αποικίες (Οισύμη, Γαληψός, Κρηνίδες, Νεάπολη). Η εξερεύνηση των πόρων των περιοχών αυτών συνέβαλε στον πλουτισμό του νησιού ήδη από την αρχαϊκή εποχή. Ηδη από τον Ηρόδοτο γινόταν αναφορά στα μεταλλεία χρυσού της ανατολικής ακτής. Στη δυτική ακτή βρίσκονταν τα μεταλλεία χαλκού και αργύρου, τα οποία χρησίμευαν κυρίως στην εξόρυξη υλικού για την κοπή νομισμάτων. Επιπλέον, λατομεία μαρμάρου που λειτουργούσαν κυρίως στην ανατολική πλευρά, προμήθευαν με μάρμαρο τα εργαστήρια γλυπτικής και αρχιτεκτονικής, αλλά και πολλά άλλα στη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου κατά τα ρωμαϊκά χρόνια. Τα εντυπωσιακότερα λατομεία βρίσκονται στην Αλυκή και έχουν αποτελέσει αντικείμενο μεμονωμένης μελέτης.

Πολλές αγροτικές εγκαταστάσεις ήταν αφιερωμένες στην αμπελουργία. Το θασίτικο κρασί ήταν περίφημο κατά την Αρχαιότητα, όπως φανερώνουν οι αρχαίες μαρτυρίες. Περισσότερες πληροφορίες για την οργάνωση της οινοπαραγωγής έχουμε για τον 4ο αι. π.Χ., όταν στο νησί υπήρχαν διάσπαρτες μεγάλες όπου κατασκευάζονταν πήλινοι αμφορείς για τη μεταφορά και το εμπόριο του κρασιού. Αμφορείς έχουν βρεθεί στη Θάσο, αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Το εμπόριο κρασιού ήταν μάλιστα αντικείμενο του αρχαιότερου γνωστού οικονομικού κανονισμού (480-470 π.Χ.). Η μεγάλη εξάπλωση των εγκαταστάσεων εξηγεί το μεγάλο αριθμό των πύργων, οι οποίοι εξυπηρετούσαν ποικίλες χρήσεις: για τη φύλαξη των εγκαταστάσεων και των αποθεμάτων, για αμυντικούς σκοπούς ή ως φάροι για τη ναυσιπλοΐα.