Αρχική arrow Παραδοσιακή αρχιτεκτονική

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην Θάσο

Email

ΣAΠΦΩ AΓΓEΛOYΔH-ZAPKAΔA
Αρχιτέκτων


Ένα όμορφο αρχοντικό στο ΚαζαβήτιΤΑ ΣΩΖΟΜΕΝΑ παραδοσιακά σπίτια της Θάσου χρονολογούνται από το 1800 και μετά. Κτισμένα σε δασωμένες πλαγιές, εμφανίζουν όλα τα στοιχεία της θρακομακεδονικής αρχιτεκτονικής, χωρίς κανένα νησιώτικο. Η εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί στη μεγάλη ομοιότητα των παραγόντων που επηρέασαν την κατασκευή των σπιτιών της Θάσου και του ευρύτερου θρακομακεδονικού χώρου: κλίμα, ίδια υλικά κατασκευής (ξύλο και πέτρα), ίδιος τρόπος δόμησης ανά τις εποχές, ίδια ισνάφια μετακινουμένων μαστόρων Ηπειρωτών, Αρβανιτών Βουλγάρων αλλά και ντόπιων. Oικισμοί με στοιχεία της θρακομακεδονίτικης αρχιτεκτονικής, κτισμένοι στην ενδοχώρα για τον φόβο των πειρατών



Υπάρχουν όμως και ιδιαίτεροι παράγοντες που επιδρούν στην θασίτικη δόμηση. Η απομόνωση του νησιού και ο φόβος εξαιτίας των πειρατών. Η απομόνωση, καθώς το νησί ήταν πειρατικό καταφύγιο και τόπος από όπου έπαιρναν οι πειρατές ναυπηγήσιμη ξυλεία, δεν επέτρεψε στους Θασίους να επιδοθούν στη ναυτιλία, να πλουτίσουν και να εισάγουν νέες ιδέες. Παρέμεναν στο εσωτερικό φοβισμένοι και σύμφωνα με τους περιηγητές, μόνο η συνήθεια τούς κρατούσε στο νησί. Η βασική επαφή τους με τον έξω κόσμο ήταν με το Aγιο Oρος. Aλλά τόσο τα αγιορείτικα μετόχια όσο και οι εκκλησιές είναι κτισμένα με τα ίδια υλικά και τεχνικές και όταν το μέγεθός τους είναι μικρό συγχέονται με τα θασίτικα σπίτια. Ο πειρατικός κίνδυνος επηρέασε ιδιαίτερα την αρχιτεκτονική των παλαιότερων σπιτιών, η οποία έχει καθαρά αμυντικό χαρακτήρα: πετροντούβαρα, παράθυρα-πολεμίστρες, αμπάρες των θυρών, ελάχιστα ανοίγματα σε προφυλαγμένες θέσεις.


Οι παλαιότεροι οικισμοί της τουρκοκρατίας ήταν το Λιμανχισάρ (Λιμένας, ο μόνος παράλιος), ο Θεολόγος, το Γενιχισάρ (Κάστρο), το Μπουλγάρ (Βουλγάρω, Ραχώνι) και το κάστρο της Κακής Ράχης. Από αυτά ο Λιμένας, το Κάστρο και η Κακή Ράχη ήταν οχυρωμένα. Το 1570 αναφέρεται και το Καζαβίτι ενώ το 1626 οι Μαριές. Με εξαίρεση τον Λιμένα που κι αυτός εγκαταλείφθηκε το 1770, τα υπόλοιπα βρίσκονται σε ένα εσωτερικό δακτύλιο. Η Παναγία, Ποταμιά, Καληράχη, Λιμενάρια, Σωτήρας, Αγ. Γεώργιος είναι νεώτερα. Η επιλογή της θέσης τους συνδυάζει την αθέατη από τη θάλασσα ορεινή περιοχή, για προστασία από τους πειρατές (όταν αυτό δεν ήταν δυνατό, επιλεγόταν δυσπρόσιτη θέση), την ύπαρξη νερού σε κοντινή απόσταση, τον σωστό προσανατολισμό, κατά προτίμηση τον νότο, την προστασία από τους ανέμους και την ενδιαφέρουσα θέα. Η μορφή οργάνωσής τους προσαρμόζεται στις δυνατότητες του έδαφους και είναι άλλοτε γραμμική, κατά μήκος ενός κεντρικού άξονα (Θεολόγος) ή κεντρική, γύρω από την πλατεία (Κάστρο). Οι δρόμοι ήταν λιθόστρωτοι και συντηρούνταν κάθε χρόνο με υποχρεωτική προσωπική εργασία των Θασίων.


Οι κάτοικοι τα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας ασχολούνται κυρίως με την κτηνοτροφία και την αμπελουργία. Συμπληρωματικά ασχολούνται με τα μελίσσια και άλλα προϊόντα (βρώμη, σύκα, κουκούλια, όσπρια, καρύδια, αμύγδαλα, λινάρι, βελανίδια, πίσσα). Oλες αυτές οι ασχολίες μπορούσαν να γίνουν με ασφάλεια κοντά στα χωριά, μακριά από τη θάλασσα και τους πειρατές. Η ελαιοκαλλιέργεια ήταν περιορισμένη, λόγω της μεγάλης απόστασης των δένδρων από τα χωριά.


Mε ξύλο και πέτρα


ΤΑπό ξύλο και πέτραο παραδοσιακό σπίτι του νησιού είναι συνήθως χτισμένο παράλληλα και σπάνια κάθετα προς τη μεγάλη κλίση του εδάφους. Ετσι μπορεί να είναι διώροφο στη μια όψη και ισόγειο στην άλλη. Συχνά διαθέτει αυλή με πέτρινο υψηλό μαντρότοιχο (Θεολόγος, Ραχώνι) που πιθανόν διαθέτει φούρνο. Η είσοδος σε αυτή γίνεται με υπόστεγη αυλόπορτα που ασφαλίζεται. Αλλοτε, σε οικισμούς με μεγάλη κλίση (Κάστρο) οι αυλές λείπουν. Το σπίτι τις περισσότερες φορές έχει ορθογώνια ή τετράγωνη κάτοψη, αλλά και συνθετότερη. Υψώνεται διώροφο και σπάνια τριώροφο, εξαιτίας της κλίσης του εδάφους.


Το ισόγειο, το κατώι, είναι αποθήκη για τις σοδειές ή στάβλος για τα ζώα. Εδώ στεγάζεται και ο αργαλειός. Είναι μονόχωρο ή χωρίζεται σε δυο επιμήκεις χώρους με πέτρινο μεσότοιχο. Ανοίγματα-πολεμίστρες αερίζουν τους χώρους, αλλά βοηθούν και στην άμυνα εναντίον των πειρατών. Αργότερα, στο ισόγειο, παράλληλα με τους αποθηκευτικούς χώρους, υπάρχει και δωμάτιο. Οι εξωτερικές πόρτες είναι ξύλινες καρφωτές, δίφυλλες, μεγάλου ανοίγματος, με τοξωτό υπέρθυρο, για να περνούν φορτωμένα τα ζώα. Ολες ασφαλίζονται με ξύλινη αμπάρα, μπαράτ, που αποθηκεύεται στον τοίχο. Εσωτερική ξύλινη σκάλα ή εξωτερική πέτρινη οδηγεί στον όροφο, ο οποίος έχει τους εξωτερικούς τοίχους πέτρινους. Ο μεσότοιχος του ισογείου υψώνεται μέχρι τη στέγη την οποία και στηρίζει. Οι άλλοι εσωτερικοί τοίχοι είναι από τσατμά. Οταν υπάρχει εξωτερική πόρτα (Κάστρο) φέρει κι αυτή μπαράτι.


Τα σπίτια αρχικά είχαν σε πρόσοψη στον όροφο χαγιάτια, χώρους στεγασμένους αλλά ανοικτούς κατά μία ή δυο πλευρές, και ένα ή δύο δωμάτια, με σιδερόφρακτα παράθυρα στα χαγάτια, χωρίς βέβαια να λείπουν και τα μονόχωρα οικονομικά σπίτια χωρίς χαγιάτι. Το χαγιάτι (αραβικά=ζωή) είναι ο ημιυπαίθριος χώρος που έχει την καταβολή του στην παστάδα ή προστάδα των αρχαίων και ρυθμίζει την πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων καθ' όλο το έτος. Φιλοξενούσε όλες της λειτουργίες του σπιτιού για έξι τουλάχιστον μήνες τον χρόνο -τόσο επιτρέπει το ελληνικό κλίμα την υπαίθρια διημέρευση- αλλά και πολλές αγροτικές ασχολίες. Σπίτι με σαχνισί. Nεότερο σπίτι με σάλα και προεξοχή, παράλληλη με την κάτοψη.



Με το πέρασμα του χρόνου τα χαγιάτια, όπου η διαβίωση τον χειμώνα ήταν δύσκολη, κλείστηκαν και αντικαθιστάθηκαν από τις σάλες. Σπίτια με χαγιάτια, δύσκολα ανιχνεύονται σήμερα. Τα σπίτια με σάλα έχουν σαχνισιά, προεξοχές, παράληλλες προς την κάτοψη μερικές φορές πολύ έντονες, ή μικρά ξύλινα μπαλκόνια. Οψιμα εμφανίζονται και τα αδελφομοίρια, σπίτια συμμετρικά που είναι χωρισμένα σε δύο ίσα τμήματα στο ισόγειο και στον όροφο, προορισμένα για δύο αδέλφια με κοινό πέτρινο μεσότοιχο για οικονομία.


Το καλύτερο δωμάτιο του σπιτιού είναι ο οντάς, η υποδοχή, χωρίς τζάκι με πολλά παράθυρα και ξύλινο ταβάνι νταμπλαδωτό, ή με κεντρικό κουμπέ. Οι υπόλοιποι χώροι είναι τα υπνοδωμάτια, οι κάμαρες χειμωνιάτικες ή καλοκαιρινές του σπιτιού, με τζάκι και κόγχες ή παράθυρα δεξιά και αριστερά του. Μεσάντρες φιλοξενούν τα ρούχα και την οικοσκευή. Η κουζίνα αρχικά δεν υπάρχει. Αργότερα, έχει πολύ μικρό μέγεθος. Χώροι υγιεινής σπάνια υπάρχουν ενσωματωμένοι στο σπίτι. Συνήθως βρίσκονται στην αυλή. Τα παράθυρα είναι δίφυλλα με καίτια στους πετρόκτιστους τοίχους και συρτά σ' όσους είναι από τσατμά. Φράσσονται με οριζόντια σίδερα και σπάνια έχουν παντζούρια. Οι εσωτερικές πόρτες είναι συνήθως μονόφυλλες, αλλά νταμπλαδωτές. Τα τζάκια έχουν ημικυκλική ή ορθογώνια κάτοψη και η καμινάδα, πάντα πέτρινη, καλύπτεται. Τις κάμαρες τις περιτρέχει ράφι, ραχτ', ενώ οι κόγχες, οι πουλίτσες, είναι πολλές, γιατί βοηθάει το μεγάλο πάχος των τοίχων. Συχνά βρίσκονται εκατέρωθεν του τζακιού μικρές κόγχες, συνδυασμένες με μεγάλα ξύλινα ντουλάπια. Απαραίτητο είναι και το εικονοστάσι σε μεγάλη ποικιλία μορφών.


Το σπίτι εξωτερικά είναι ασοβάτιστο, εκτός από τα τμήματα που είναι φτιαγμένα από τσατμά. Αυτά συνήθως ασπρίζονται με ασβέστη. Συχνά συναντούμε και το λουλακί χρώμα, ακόμη και στο εσωτερικό, και αργότερα την ώχρα. Η στέγη είναι ξύλινη και φέρει πάντα σχιστόπλακες, πλάκες που τις έβγαζαν πολύ δύσκολα από τα θασίτικα πλακαριά. Η αστριχιά διαμορφώνεται από τα ξύλα της στέγης ή από σχιστόπλακες τοποθετημένες εκφορικά. Στους επτά παλιότερους οικισμούς οι στέγες δεν έχουν κορφιάδες στις πλευρές τους. Ετσι η στρώση των πλακών είναι κυκλική και συνεχής, χωρίς ασθενή σημεία ευάλωτα στη βροχή.


Τα έπιπλα του θασίτικου σπιτιού είναι ελάχιστα. Η μεσάντρα, το εικονοστάσι, τα ντουλάπια είναι εντοιχισμένα. Κινητά είναι ο απαραίτητος σοφράς, μερικοί ξύλινοι καναπέδες, στρώματα, αργότερα ξύλινα κρεβάτια και σκαμνιά. Το πάτωμα όλο καλύπτεται από τα θασίτικα στρωσίδια, που είναι φτιαγμένα στον αργαλειό. Τα στρώματα καλύπτονται από τις παντανίες, που στολίζονται από τα υφαντά «καζαβητιανά» μαξιλάρια. Κιλίμια με τα χαρακτηριστικά γεωμετρικά τους σχέδια, τσαρκωτά, ομορφαίνουν τους τοίχους.



Τους τελευταίους αιώνες της τουρκοκρατίας, μετά την εξάλειψη της πειρατείας (1828), οι κάτοικοι καθώς μπορούσαν να μετακινούνται, στράφηκαν πάλι στην καλλιέργεια της ελιάς που ευδοκιμεί σε χαμηλά υψόμετρα. Οι ελιές συλλέγονται τον χειμώνα. Καθώς οι οικισμοί απείχαν ώρες μακριά από τους κάμπους, δημιουργήθηκαν καλύβες για εποχική διαμονή. Οι καλύβες είναι συνήθως ισόγειες, μονόχωρες με τζάκι και ράφι γύρω στους τοίχους και φωτίζονται από ένα παράθυρο. Οι καλύβες ήταν μεμονωμένες ή αποτελούσαν υποτυπώδεις οικισμούς (Αλυκή). Σταδιακά, η αύξηση της ελαιοκαλλιέργειας, αλλά και οι ασχολίες της θάλασσας συνετέλεσαν στην μετακίνηση των οικισμών από τον εσωτερικό δακτύλιο στον σημερινό, που περιλαμβάνει παραθαλάσσια ή κοντά στη θάλασσα χωριά. Οι καλύβες συχνά αποτέλεσαν τη βάση για την ανάπτυξη αυτών των νεώτερων οικισμών (Καλύβια Καζαβητιού). Τα παλιά χωριά υφίστανται ακόμη αποδυναμωμένα, με εξαίρεση το Κάστρο και το Καζαβήτι που κατοικούνται κυρίως το καλοκαίρι.


Τα νεοκλασικά


Νεοκλασικά στα ΛιμενάριαΟ νεοκλασσικισμός της Θάσου συνδέεται άμεσα με την δημιουργία των δύο σημαντικότερων παράλιων οικισμών (Λιμένας, Λιμενάρια). Η ανάπτυξη των Λιμεναρίων που ξεκίνησε το 1902 υπήρξε ραγδαία, εξαιτίας των μεταλλείων τσίγκου που εκμεταλευόταν η γερμανική εταιρεία Speidel. Η οικονομική ευμάρεια της «ελληνικής Καλιφόρνια», συντελεί στην οικοδόμηση σπιτιών διώροφων και τριώροφων με συμμετρικές όψεις και χρήση στη διακόσμηση κυρίως φυτικών μοτίβων. Η στέγαση γίνεται κυρίως με δίρριχτες στέγες με αετώματα που φέρουν γαλλικά κεραμίδια. Στους υπόλοιπους οικισμούς τα σπίτια εμφανίζουν αυστηρό επιδερμικό διάκοσμο με στυλιζαρισμένη γραμμή, τεθλασμένη ή καμπυλόγραμμη διάκόσμηση και με απόπειρα μόνο ως προς το πλάσιμο του όγκου και τη διακόσμηση των απολήξεων του κτιρίου. Συχνά αποσπασματικά στοιχεία συναντούμε και σε παραδοσιακά σπίτια (αετώματα, ξύλινο αετωματικό γείσο στα παράθυρα). Η κατασκευή των τοίχων εξακολουθεί να γίνεται με πέτρα και ξύλο.


Μετόχια


Καλογερικό στον ΛιμέναΤα μετόχια είναι κτήματα σε πλήρη εξάρτηση από το μοναστήρι στο οποίο ανήκουν. Διαθέτουν οικήματα στα οποία έμεναν οι εργαζόμενοι σε αυτά, μύλους και αποθήκες και όχι κατ' ανάγκην ναό. Υπεύθυνός τους ήταν ο μετοχιάριος ή οικονόμος. Στη Θάσο μετόχια είχαν όλα τα μοναστήρια του Αγίου Ορους και το μοναστήρι της Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. Τα προϊόντα που εισήγαγαν από το νησί οι μονές θα πρέπει να ήταν στην αρχή κυρίως κρασί και αργότερα λάδι. Οι παλιότερες ιδιοκτησίες χρονολογούνται στα τέλη του 13ου αι. (Φιλοθέου, Καρακάλου) αλλά πιθανόν και στον 12ο αι. (Εικοσιφοίνισσας). Στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αι. ολόκληρες εκτάσεις της Θάσου παραχωρούνται σε αγιορείτικα μοναστήρια, έτσι ώστε κατά την Τουρκοκρατία κάθε μετόχι να παραμείνει χώρος ελληνικός. Για τους ίδιους λόγους το 1823 τα μοναστήρια με εικονικές πωλήσεις μεταβιβάζουν τις περιουσίες τους σε Θάσιους, για να μη δημευθούν αυτές από τους Τούρκους μετά τη συμμετοχή του Αγίου Ορους στην επανάσταση του '21.


Η κτηματική περιουσία των μετοχιών αυξανόταν συνεχώς γιατί οι κάτοικοι δώριζαν στα μετόχια λιόδεντρα με σκοπό την εγγραφή των δωρητών και των συγγενών τους, ζώντων και κεκοιμημένων, στα δίπτυχα των κεντρικών μονών. Η συνήθεια αυτή είχε ως αποτέλεσμα στις αρχές του 20ού αι. το μεγαλύτερο τμήμα της θασίτικης γης να το κατέχουν τα μετόχια και οι ντόποι να δουλεύουν ως εργάτες σ' αυτά. Με τον αγροτικό νόμο της 13-6-27, περί απαλλοτριώσεως των μετοχίων Θάσου και Λήμνου, η πολιτεία απέδωσε τα «καλογερικά» δέντρα σε ακτήμονες.

 Ο καιρός τώρα
Καθαρός Καθαρός
Θερμοκρασία: 8 °C
Friday, 24 Mar
Λιακάδα Λιακάδα
Θερμοκρασία: 10 ως 17 °C
Saturday, 25 Mar
Μερική λιακάδα Μερική λιακάδα
Θερμοκρασία: 10 ως 19 °C
Sunday, 26 Mar
Περιοδικά σύννεφα Περιοδικά σύννεφα
Θερμοκρασία: 9 ως 16 °C
Monday, 27 Mar
Κυρίως συννεφιασμένος με δυνατές βροχές Κυρίως συννεφιασμένος με δυνατές βροχές
Θερμοκρασία: 7 ως 12 °C
Tuesday, 28 Mar
Μερικώς συννεφιασμένος με δυνατές βροχές Μερικώς συννεφιασμένος με δυνατές βροχές
Θερμοκρασία: 7 ως 15 °C
Wednesday, 29 Mar
Λιακάδα Λιακάδα
Θερμοκρασία: 8 ως 16 °C
Thursday, 30 Mar
Μερική λιακάδα Μερική λιακάδα
Θερμοκρασία: 9 ως 16 °C